Czy my się znamy?

Praca fizyczna i mit męskiej siły

W nowoczesnej wyobraźni europejskiej ciężka praca fizyczna niemal automatycznie kojarzy się z męskością: z siłą, wytrzymałością, zdolnością „radzenia sobie” i utrzymywania innych. W tym odcinku pokazuję, że ten obraz nie jest uniwersalną prawdą, lecz historyczną konstrukcją – wytworem wojny, religii, industrializacji i kapitalizmu. Sięgając do antropologii, opisuję społeczeństwa, w których najbardziej wyczerpujące, czasochłonne i fizycznie niszczące prace od zawsze wykonywane były przez kobiety: noszenie wody, rąbanie drewna, mielenie ziarna, praca w polu, budowanie domów, podtrzymywanie codziennego życia. Na tym tle europejski mit „ciężkiej pracy mężczyzny” okazuje się kulturową anomalią – efektem przesunięcia znaczenia pracy z realnego wysiłku ciała na to, co widoczne, opłacane i prestiżowe.

Umysł poza binarnością

W tym odcinku opowiadam o kobiecości i męskości jako o dwóch funkcjach umysłu, dostępnych każdemu: receptywności, która przyjmuje i nadaje kształt doświadczeniu, oraz ochronie, która stawia granice i bierze odpowiedzialność. Pokazuję, jak dymorfizm płciowy staje się pierwszą mapą Inności i sceną dla ambiwalencji — od ciekawości po wstręt, od fascynacji po lęk — oraz jak kultura broni się przed tą innością albo przez esencjalizm, albo przez fantazję o jednolitości. Sięgam do antropologii (Two-Spirit rdzennych ludów Ameryki Północnej) i mitu Tejrezjasza, a także do opisu superego, które potrafi jednocześnie zawstydzać zależność i zakazywać stawiania zdrowych granic.

Nie podsłuchuj, o czym mówią zwierzęta

Czy w Wigilię zwierzęta mówią ludzkim głosem? Polska (i szerzej: słowiańska) tradycja mówi, że tak — ale sens tej opowieści nie jest ani naiwny ani zoologiczny. Jest symboliczny, archaiczny i zaskakująco aktualny. W tym odcinku przyglądam się jednej z najbardziej zagadkowych legend wigilijnych: przekonaniu, że w noc Bożego Narodzenia zwierzęta otrzymują mowę — i jednocześnie temu, że nie wolno ich podsłuchiwać. Kto to zrobi, może zachorować, oszaleć albo umrzeć. Dlaczego? Legenda o mówiących zwierzętach sięga głębiej niż chrześcijaństwo. Ma pogańskie, przedchrześcijańskie korzenie i dotyczy zakazanej wiedzy — takiej, która nie jest przeznaczona do bezpośredniego usłyszenia. Zwierzęta w tej opowieści nie mówią „byle czego”. One mówią prawdę: o winie, o losie, o tym, co nadchodzi. A człowiek nie zawsze jest na nią gotów. Psychoanalitycznie to opowieść o powrocie tego, co wyparte. O tym, że w ciszy nocy — gdy obrony słabną — mogłoby przemówić to, co przed-językowe, popędowe, wstydliwe, a zarazem podstawowe.  To opowieść o granicach poznania, o lęku przed prawdą o sobie i o tęsknocie za relacją, która nie opiera się na dominacji. Najbardziej archaiczna noc w nowoczesnym kalendarzu.

Ludzie i psy. O relacji, która poprzedziła kulturę

Ten odcinek jest o psach, ale jeszcze bardziej o nas. O relacji, która pojawiła się, zanim nauczyliśmy się mówić, zanim powstały mity, miasta i język symboliczny. Relacji, która rozgrywa się poza słowami – w rytmie ciała, w afekcie, w obecności. Pies w naszej kulturze bywa figurą wierności i pogardy, czułości i upodlenia. Mówimy: „wierny jak pies”, ale też „zejść na psy”. W tym odcinku przyglądam się tej ambiwalencji – temu, co pies reprezentuje w naszej psychice, w języku i w historii relacji człowieka z tym, co nieludzkie. Z perspektywy antropologii i psychoanalizy relacja człowiek–pies okazuje się starsza niż język i kultura symboliczna. To relacja współewolucji, a nie tresury; komunikacji afektywnej, a nie narracyjnej.  W odcinku pojawiają się pytania o antropocentryzm, o kategorię „człowieka” jako narzędzia wykluczania, o narcyzm wpisany w przekonanie, że świat należy przede wszystkim do nas. Wracam do Freuda, ale też idę dalej – ku temu, co psychoanaliza często pomija: relacji sprzed symbolizacji, sprzed interpretacji, sprzed znaczącego i znaczonego. Relacja z psem nie jest jednoznacznie i wyłącznie „dobra”. Może być pomostem do relacji z ludźmi albo obronnym substytutem. Może leczyć, ale też chronić przed ryzykiem spotkania z Innym, który mówi, żąda, odchodzi. Ten odcinek nie idealizuje psów – raczej pyta, czego tak naprawdę w tej relacji szukamy. Na koniec wracam do wigilijnej legendy o mówiących zwierzętach. Być może nie chodzi w niej o to, że zwierzęta zyskują język, lecz o to, że człowiek traci na chwilę monopol na bycie jedynym podmiotem świata. A zakaz podsłuchiwania wigilijnych rozmów naszych zwierząt? Być może jest obroną przed wiedzą, która zbyt wiele by zmieniła.  Więcej treści – bezpłatnych i płatnych – znajdziecie na okiempsychiatry.pl. Zapraszam także do subskrypcji newslettera.

Kłopotliwa wolność, czyli dlaczego wolimy, żeby ktoś decydował za nas

Marzymy o wolności, a gdy naprawdę staje przed nami – często uciekamy. Wolność wyboru to również samotność, odpowiedzialność i lęk. Dlatego tak często oddajemy ją w ręce autorytetów, partnerów, instytucji, ideologii – byle tylko nie czuć ciężaru decyzji. W tym odcinku przyglądam się paradoksowi ludzkiego pragnienia: jako w pełni wolni chcemy być sobą, ale boimy się siebie. Wolność bywa trudniejsza niż zależność, bo wymaga spotkania z własnymi sprzecznościami. zapraszam do namysłu:  co robimy, kiedy możemy robić wszystko.