Czy my się znamy?

O satyrze i innych poważnych sprawach - wywiad z Psychologiem w Lublinie

Poczucie humoru potrafi leczyć, zbliżać ludzi i pomagać przetrwać trudne doświadczenia. Bywa również narzędziem agresji, poniżenia, wyparcia albo ucieczki od emocji. Gdzie przebiega granica między humorem, który buduje, a humorem, który rani? Gościem tego odcinka jest Psycholog z Lublina - rozmawiamy o psychologicznych i psychoanalitycznych funkcjach humoru. Zastanawiamy się, dlaczego niektóre żarty przynoszą ulgę, a inne pozostawiają poczucie dyskomfortu. Rozmawiamy o satyrze, ironii, autoironii i sarkazmie oraz o tym, jakie nieświadome procesy mogą kryć się za różnymi sposobami żartowania. Zadajemy wiele pytań i szukamy możliwych odpowiedzi. Czy człowiek o wyjątkowo surowym superego nie ma poczucia humoru? Czy zdolność do śmiania się z siebie świadczy o większej wewnętrznej wolności?  Rozważamy również temat biegania długodystansowego po górach. Czy przekraczanie granic własnej wytrzymałości można rozumieć jako spotkanie dwóch podstawowych sił opisywanych przez psychoanalizę – popędu życia i popędu śmierci? Czy wysiłek, cierpienie i satysfakcja z pokonywania własnych ograniczeń mówią coś istotnego o ludzkiej psychice? W rozmowie pojawia się także współczesna kultura internetowa. Dlaczego niektóre memy i krótkie dowcipy wydają się wyjątkowo celne? Czy ich siła polega na tym, że w skondensowanej formie wyrażają treści popędowe, konflikty i nieświadome fantazje? Zastanawiamy się również nad znaczeniem timingu – dlaczego ten sam żart wypowiedziany w odpowiednim momencie może przynieść ulgę i wywołać śmiech, a użyty chwilę za wcześnie lub za późno może zranić albo całkowicie stracić swoją moc. To odcinek o humorze traktowanym nie jako dodatek do życia, lecz jako jedno z najciekawszych zjawisk psychicznych. O śmiechu, który może być wyrazem dojrzałości, obroną przed lękiem, formą agresji, sposobem budowania więzi i niezwykle subtelnym językiem nieświadomości.

Czy znamy się tylko z widzenia?

Dowiadujemy się o ludziach różnych rzeczy: czym się zajmują, skąd pochodzą, jakie mają poglądy, co lubią jeść, gdzie byli na wakacjach i na kogo głosują. Zbieramy informacje, tworzymy obrazy, układamy w głowie coraz dokładniejsze portrety. A jednak czasem po wielu latach wspólnego życia ktoś mówi: „Nie wiedziałem, że taki/taka jesteś”. W tym odcinku przyglądam się róznicy między dowiadywaniem się a poznawaniem. Czy wiedza o drugim człowieku rzeczywiście przybliża nas do niego? Dlaczego często najmniej znamy tych, z którymi dzielimy codzienność? Czy można mieszkać z kimś przez trzydzieści lat i nadal znać go tylko z widzenia? Jest to odcinek o małżeństwach, które zamieniają poznawanie najbliższego wydawałoby się  człowieka na własne wyobrażenie o nim. O rodzicach, którzy rozmawiają z dorosłym dzieckiem tak, jakby nadal miało dziesięć lat. I o tym, dlaczego czasem więcej ciekawości okazujemy nieznajomym niż własnym partnerom. Będzie też o psychoanalizie. O różnicy między wiedzą a spotkaniem. O tym, dlaczego drugi człowiek zawsze pozostaje częściowo tajemnicą i dlaczego próba całkowitego poznania go może być mniej formą miłości, a bardziej próbą przejęcia kontroli. Zapraszam do wysłuchania odcinka o jednym z najbardziej paradoksalnych doświadczeń ludzkiego życia: o tym, że można wiedzieć o kimś prawie wszystko (a przynajmniej bardzo dużo) i jednocześnie go nie znać.

Zagadka Sfinksa i iluzja tożsamości

Na pierwszy rzut oka odpowiedź na pytanie zadawane przez Sfinksa wydaje się prosta. Istota, która rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech to człowiek. Ale być może prawdziwa zagadka nigdy nie dotyczyła sposobu poruszania się. Być może Sfinks pyta o coś znacznie trudniejszego: jak to możliwe, że dziecko, dorosły i starzec są jednym człowiekiem? W tym odcinku podcastu Czy my się znamy? przyglądam się mitowi o Sfinksie i Edypie jako opowieści o czasie, tożsamości i przemijaniu. Rozmawiam o tym, dlaczego tak trudno rozpoznać siebie w dziecku, którym kiedyś byliśmy, i w starcu, którym kiedyś się staniemy. Sięgam do psychoanalizy, współczesnej psychologii oraz filozofii Dereka Parfita, by zastanowić się, czym właściwie jest „ja” i czy istnieje coś trwałego, co przechodzi przez całe nasze życie. To odcinek o zagadce, której być może nie rozwiązuje się intelektem, lecz dopiero wtedy, gdy człowiek potrafi uznać własną naturę z jej zależnością, kruchością, zmiennością i śmiertelnością. Bo być może odpowiedź na pytanie Sfinksa to nie tylko: „człowiek”. Być może to przede wszystkim: „ja”.

O babciach, dziadkach i nastolatkach

W tym odcinku rozmawiam z Anną Kaplińską-Struss – psychoterapeutką dzieci i młodzieży oraz pomysłodawczynią grup terapeutycznych dla seniorów: babć i dziadków. W terapii dzieci i nastolatków bardzo często obecni są rodzice. To oni uczestniczą w konsultacjach, mierzą się z poczuciem winy, bezradnością, napięciem i odpowiedzialnością. A tuż obok nich są często jeszcze inni ważni uczestnicy rodzinnego życia – babcie i dziadkowie. Obecni, zaangażowani, czasem pomagający, czasem komplikujący relacje, czasem bardzo bliscy wnukom. A jednocześnie często nieobecni w polu widzenia psychoterapii. Rozmawiamy o wykluczeniu terapeutycznym babć i dziadków. O ich miejscu w rodzinie, ale bez sentymentalnego lukru i łatwych obrazków. Nie interesuje nas wyłącznie babcia piekąca ciasto i dziadek zabierający wnuki na spacer. Interesują nas również ambiwalencje, konflikty lojalności, rywalizacja pokoleń, poczucie odsunięcia, utraty znaczenia i trudne emocje związane ze starzeniem się. Rozmawiamy też o dzieciach jako wnukach. O tym, czego dzieci potrzebują od babć i dziadków. O tym, co wnuki mogą wnieść do życia starszych osób. O tym, dlaczego relacja między nastolatkiem a dziadkiem bywa czasem bardziej szczera i mniej napięta niż relacja z rodzicem. Punktem wyjścia stają się podobieństwa między adolescencją a późną dorosłością. Nastolatki i seniorzy przechodzą przez własne zadania rozwojowe. W obu tych okresach pojawiają się zmiany ciała, ambiwalencja, poczucie utraty i jednocześnie potrzeba odnalezienia nowego miejsca dla siebie. W adolescencji życie się otwiera. W starości zaczyna się domykanie. Ale w obu przypadkach istotne są pytania: kim teraz jestem, co się ze mną dzieje, co jeszcze przede mną, a co już za mną. Rozmawiamy o podobieństwach między nastolatkami a seniorami. O potrzebie autonomii i bliskości. O wahaniu między zmianą a ciągłością. O tym, jak trudno jest jednocześnie żegnać dawną wersję siebie i próbować budować nową. Pytamy też, czy późna dorosłość i starość to czas, w którym psychoterapia nadal ma sens. Czy można przychodzić na terapię nie po to, żeby zaczynać życie od nowa, ale żeby lepiej zrozumieć to, które już się przeżyło. I czy psychoterapia może być miejscem, w którym człowiek odzyskuje prawo do własnej historii – nawet wtedy, gdy wydaje się, że większość ważnych rzeczy już się wydarzyła. Odwołujemy się do kilku filmów, książek i piosenek:  Tam, gdzie rosną poziomki — reż. Ingmar Bergman Patrząc w słońce. Jak sobie radzić z przerażeniem śmiercią — autor: Irvin D. Yalom. Starzenie się. Przygoda życia, które trwa — autorka: Danielle Quinodoz. Jaszczur — autor: Honoré de Balzac. Sny o miłości — reż. Dag Johan Haugerud Wartość sentymentalna — reż. Joachim Trier Avec le temps — autor i wykonawca: Léo Ferré Za czasem czas — polska wersja utworu „Avec le temps”, tekst: Jacek Cygan

Miłość własna w promocji

Dlaczego tak wielu z nas nie dba o siebie — choć wiemy, co nam szkodzi? W tym odcinku wychodzę od pozornie niewinnej reklamy zachęcającej do „kochania siebie”. Za tym przekazem kryje się jednak ważne pytanie: czy troski o siebie można się nauczyć przed lustrem — czy rodzi się ona tylko w relacji z drugim człowiekiem? Z perspektywy psychoanalitycznej zdolność do dbania o siebie nie jest kwestią dyscypliny ani motywacji. To efekt wewnętrznej relacji z samym sobą — tego, czy jesteśmy dla siebie kimś ważnym, czy tylko projektem do utrzymania w sprawności. W odcinku mówię o tym: * dlaczego krótkoterminowa ulga wygrywa z długofalową troską o własne zdrowie i dobre życie w przyszłości, * jak działa wewnętrzna eksploatacja, * dlaczego wiele zachowań autodestrukcyjnych jest paradoksalnie "korzystną" próbą regulacji napięcia, * czym różni się troska od zarządzania sobą, * oraz dlaczego współczesna kultura wzmacnia kontrolę, ale osłabia zdolność bycia dla siebie dobrym obiektem. To odcinek o samotności w świecie konsumpcji zamiast relacji i o najważniejszym pytaniu: Czy jesteśmy dla siebie podmiotem troski — czy tylko narzędziem do działania?