مجتبی خامنه‌ای، چهره‌ای که از سایه به مرکز معادلات قدرت نزدیک شد

از ایده استقلال نفتی شاه تا جدایی امارات؛ داستان ۶۰ ساله اوپک

تصمیم امارات متحده عربی برای خروج از اوپک و اوپک پلاس از روز ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵، خبری بود که شاید در نگاه اول فقط یک اختلاف فنی بر سر سهمیه تولید به نظر برسد، اما در واقع ریشه‌هایی عمیق در تاریخ، سیاست و اقتصاد نفت دارد. باید برگردیم به بیش از شصت سال پیش؛ به زمانی که نفت هنوز هم «طلای سیاه» بود، اما کنترلش بیشتر در دست شرکت‌های غربی قرار داشت تا کشورهای تولیدکننده. اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، دنیای نفت شبیه بازی‌ای بود که قواعدش را شرکت‌های غربی تعیین می‌کردند. گروهی که به «هفت خواهران» معروف بودند یعنی شرکت‌های بزرگ نفتی امریکایی و اروپایی مثل اکسون، شل و بریتیش پترولیوم کنترل کامل بازار نفت دنیا را در دست داشتند. قیمت را آن‌ها تعیین می‌کردند، تولید را آن‌ها تنظیم می‌کردند، و کشورهای صاحب نفت تنها نظاره‌گر بودند.

شعر فارسی سرود ملی پاکستان؛ سیطره تمدن ایرانی فراتر از مرزهای سیاسی مدرن

کشوری که امروز به نام «پاکستان» می‌شناسیم و به گواهی اسناد تاریخی، زمانی بخشی از تمدن بزرگ ایران بود، قرابت فرهنگی بسیاری با ایران دارد و متاثر از قلمرو زبان فارسی است.  این قرابت آنقدر سترگ و عمیق است که شاید برای خیلی از ما جالب باشد بدانیم، سرود ملی این کشور که «قومی ترانه» نام دارد، هم به زبان فارسی و سرشار از واژگان و عبارات فارسی مانند «پاک سرزمین» و «شاد باد» است. برای آگاهی از چگونگی شکل‌گیری سرود ملی پاکستان، باید به دهه‌ها پیش از استقلال این کشور بازگردیم. یعنی دورانی که هنوز کشوری به نام پاکستان وجود نداشت. در آن دوران، بخش‌های وسیعی از هند و پاکستان امروزی تحت نفوذ امپراتوری گورکانی یا مغولان هند قرار داشت. این امپراتوری از قرن شانزدهم تا اوایل قرن نوزدهم، یکی از مهم‌ترین قدرت‌های منطقه محسوب می‌شد. زبان فارسی در دیوان و ساختار حکومتی گورکانیان، هم زبان رسمی بود و هم شاعران و نویسندگان به این زبان، آثار ادبی خلق می‌کردند. در همین دوره بود که سبک هندی در شعر فارسی که در تحولات ادبی ایران ریشه داشت، با مهاجرت برخی شعرای ایرانی به هند، در بستر فرهنگی دربار گورکانیان، به اوج شکوفایی رسید. سرآمد این شاعران که پرچمدار سبک هندی در تاریخ ادبیات ایران شد، صائب تبریزی بود. گورکانیان به زبان و شعر فارسی بسیار علاقه‌مند بودند و در گسترش زبان فارسی هم به‌عنوان زبان تخیل و شعر و هم به‌عنوان زبان رسمی، نقش داشتند، اما آن‌ها نیز عاقبت مانند هر سلسله و حکومت دیگر در تاریخ، افول کردند.

ایران در دوران پارینه‌سنگی چگونه بود؟

فلات ایران، جغرافیایی پهناور و باشکوه با هزاران داستان نوشته و نانوشته است؛ سرزمینی که از دوران پارینه‌سنگی تا ظهور نخستین تمدن‌های بشری، همواره صحنه‌ تبلور هوش سرشار و نبوغ ساکنانش بوده است. درک این عظمت، تنها به مدد سفر به اعماق زمان و آگاهی از ریشه‌های کهن این مرز و بوم میسر است. پیشینه‌ حضور انسان در این جغرافیا به اعصار پیش ‌از ‌تاریخ بازمی‌گردد؛ زمانی که هنوز خبری از خط و نوشتار نبود، اما سکوت آن دوران هرگز به معنای تهی بودن از معنا نیست. کاوش‌های باستان‌شناختی در غارها و دشت‌های ایران به‌وضوح نشان می‌دهد که این سرزمین، حتی در دوران ما قبل ‌تاریخ نیز کانون نوآوری بوده است. ثبت جهانی غارهای پارینه‌سنگی لرستان، که پیشینه آنها به حدود ۸۰ هزار سال پیش می‌رسد، در فهرست آثار جهانی یونسکو در تابستان ۱۴۰۴ گواهی است بر اینکه جهان به پیشینه غنی این سرزمین اذعان می‌کند. دوران پارینه‌سنگی یا همان عصر حجر در ایران، هرچند با تراشیدن سنگ‌ها آغاز شد، اما در واقع سنگ‌بنای مسیری بود که تداوم آن به دوران برنز و آهن رسید که در تمدن‌هایی مانند جیرفت و شهر سوخته ظهور کرد و میراث بزرگ دیگر آن نیز نخستین منشور حقوق بشر جهان و ده‌ها آثار بی‌همتای تاریخی است. از این منظر، می‌توان بدون لکنت گفت که ایران یکی از پایه‌های اصلی تاریخ و تمدن جهان است؛ سرزمینی که یافته‌های باستان‌شناسی اثبات می‌کنند ساکنانش هزاران سال پیش، علاوه بر پیشگامی در شهرسازی و معماری، به دستاوردهای علمی حیرت‌انگیزی نیز دست یافته بودند.

چگونه اصفهان نصف جهان نام گرفت؟

در قلب فلات ایران، جایی که کویر و کوهستان سینه به سینه یکدیگر می‌شوند، شهری گسترده است که در بلندای تاریخ از پیشدادیان تا صفویان به معجزه هنر، معماری و ایستادگی شناخته می‌شود. شهری شبیه به یک ترجیع‌بند از ادبیات کهن ایران که «نصف‌جهان» نام گرفته است. شهری که هر گوشه‌اش هوش از سر می‌رباید؛ از کاشی‌کاری‌های شگفت‌انگیز مسجد امام تا مهندسی عالی‌قاپو و چهل‌ستون، تا ضرب دل‌انگیز قلمزنان در کوچه‌های پشتی میدان نقش جهان.

تنگه‌ای که قرن‌هاست قلب تپنده دریانوردی، تجارت و سیاست است؛ تنگه هرمز

در کرانه‌های جنوبی ایران، آنجا که خلیج همیشگی فارس به سوی آب‌های آزاد جهان آغوش می‌گشاید، تنگه‌ای قرار دارد که از قرن‌ها پیش تاکنون، قلب تپنده دریانوردی، تجارت و سیاست بوده و نبض اقتصاد جهان را در پهنای نیلگون خود به شماره انداخته است. باریکه آبی هرمز؛ جایی که نقشه جهان شکوه یک «هشت فارسی» را به نمایش می‌گذارد. در شمال آن، فلات ایران و استان هرمزگان با قامتی استوار ایستاده‌اند. این آبراه هلالی‌شکل در باریک‌ترین نقطه‌اش تنها حدود ۳۳ کیلومتر پهنا دارد. با این حال، وسعت اهمیت راهبردی‌اش آنقدر زیاد است که گویی تمامی جغرافیای زمین را دربر می‌گیرد. در توضیح اهمیت راهبردی‌اش همین بس که حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن‌ عبور می‌کند. باریکه هرمز به ماه شب‌افروزی می‌ماند که چندین ستاره درخشان آن را احاطه کرده‌اند، ستاره‌هایی که در قاموس جغرافیایی جزیره نامیده می‌شوند، و هر یک به‌تنهایی نیز اهمیت تاریخی، جغرافیایی و راهبردی دارند. مانند جزیره قشم که همچون سپری در ورودی تنگه قد علم کرده است، هرمز که خاک سرخ و رنگینش هوش از سر می‌رباید، لارَک که در بخش شرقی باریکه دیده‌بان عمیق‌ترین آب‌های تنگه است، و هنگام که در کنار دیگر جزایر، مانند دژی استوار عمل می‌کند. این دژ استوار را جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک، مستحکم‌تر نیز کرده‌اند.