Autoportret. Podcast o architekturze i przestrzeni

JAK RODZI SIĘ EKOPOLIS? RETROFUTURYZM CODZIENNOŚCI: wykład Joanny Erbel

Zapis spotkania promocyjnego numeru Autoportretu „Odporność” 4 [91] 2025, które odbyło się 23 marca 2026 roku w Spółdzielni Ogniwo  Joanna Erbel – dr, socjolożka, ekspertka do spraw mieszkaniowych i budowania miejskiej odporności. Dyrektorka ds. protopii CoopTech Hub, członkini Zarządu PLZ Spółdzielnia, przewodnicząca Rady Nadzorczej Spółdzielni MOST. Autorka książek: Poza własnością. W stronę udanej polityki mieszkaniowej (2020), Wychylone w przyszłość. Jak zmienić świat na lepsze (2022), Jak Henryk zdobył władzę (2023; powieść foresightowa). Współzałożycielka Koalicji Suwerenności Żywnościowej. Rolniczka i sadowniczka.Poza pracą zawodową opiekuje się swoim sadem i prowadzi rozmowy z lisami, roślinami oraz duchami miejsca. Odpoczywa, pisząc książki.   „Dokąd mamy szansę dojść, jeśli zamiast odcinać się odprzeszłości, dostrzeżemy w minionych czasach nieoceniony rezerwuar rozwiązań do ponownego wykorzystania? Gdybyśmy zamiast snuć futurologiczne wizje, dalekie odznanego nam świata, wyodrębnili to, co najlepsze, z obecnych i niegdysiejszych praktyk? Gdybyśmy z rozważań o jutrze wyeliminowali negowanie wczoraj? Gdyby tożsamości wypracowane przez wieki zakotwiczały nas w niespokojnych czasach stabilnie niczym silne korzenie? Czy przyszłość budowana na przeszłości mogłaby być lepsza? Zanim poszukacie odpowiedzi, zanurzcie się ze mną w światretrofuturologicznych rozwiązań. Aby przybliżyć się do potencjalnie lepszej przyszłości, niejednokrotnie potrzebujemy innego spojrzenia na otaczający nasświat. Wyrobimy je sobie pracą na pojęciach, gdyż pozwala ona zarówno dostrzec zalążki pozytywnych zmian, jak i ponownie zakorzenić się w tradycji, czerpać z niej jak ze źródła siły i innowacji. Lepsza przyszłość już tu jest, ale narazie rozproszona.” – zaprasza Joanna Erbel w tekście w numerze Autoportretu o Odporności.   Numer „Odporność” 4 [91] 2025 W kwartalniku skupionym na architekturze i przestrzeni pytamy o realną gotowość na kryzys. Ten numer „Autoportretu”  poświęcamy w dużym stopniu zasobowi wiedzy wyniesionemu przez społeczeństwo ukraińskie zprzyspieszonego kursu odporności wymuszonego rosyjską agresją. Ukrainki i Ukraińcy stworzyli nową kulturę przetrwania. Toczone obecnie wojny są najbardziej tragicznymi symptomami współczesności, targanej wstrząsami. Joanna Erbel postuluje, by w polikryzysowej rzeczywistościszukać szerokiego spektrum rozwiązań działających jak środowisko permakulturowe; różne organizmy wspierają się w nim nawzajem w tworzeniu optymalnych warunków do przetrwania. Adrian Krężlik i Jesús Cruz Caba prezentują – przez wieki lekceważone – narracje rdzennych społeczności Ameryki Południowej. Ich perspektywa inspiruje do formowania życia wspólnotowego opartego na trosce i odpowiedzialności za świat, który zamieszkujemy wraz zinnymi istotami. Mamy od kogo czerpać lekcje odporności. Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

PARANOID ANDROID – komfort i lęk w architekturze: wykład Łukasza Wojciechowskiego

Zapis spotkania promocyjnego numeru Autoportretu “Czucie przestrzeni”, które odbyło się 3 grudnia 2025 roku w Spółdzielni Ogniwo ŁUKASZ WOJCIECHOWSKIArchitekt, pracuje na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Współautor projektu Muzeum Współczesnego i Regionalnego Centrum Turystyki Biznesowej we Wrocławiu. Kurator i projektant wystaw, m.in.: Architektura spalinowa (2019), Jan Szpakowicz. Przestrzen elementarna (2021). Autor książek: We wstecznym lusterku (2014), Architektura racjonalnej Europy (2019), Spacer przez architekturę (2023), a także komiksów rysowanych w programie AutoCAD: Ville Nouvelle (2020), Soleil Mécanique (2021), Dum-dum (2023), Loin de Paris (2025). "Z dużym prawdopodobieństwem każdy, kto korzysta z psychoterapii, spotkał się z sytuacją, w której rozwiązanie trudnego problemu okazywało się banalnie proste. Czasem wystarczy spojrzeć na lęk pod innym kątem, inaczej nazwać tę emocję i w głowie rozwiązują się ciasne supły. Przy psychoterapii architektury też tak bywa: wystarczy przesunąć okno na projekcie, odpowiednio umieścić drzwi, celowo nie stawiać ściany itp., by powstała zdrowsza przestrzeń – z widokiem na zieleń, bardziej elastyczna w aranżacji, inspirująca spotkanie… Psychologia środowiskowa zauważa wiele problemów architektury, badacze podsuwają wiele rozwiązań. Co jednak znaczą, dajmy na to, „swoboda wyboru” w przestrzeni albo „miękkość przestrzeni”? W poszukiwaniu odpowiedzi można się zanurzyć w wielowątkowych rozważaniach, ale dostarczą jej też proste gesty przestrzenne, niekiedy – jak rozwiązania wykluwające się w trakcie terapii – po fakcie zaskakująco oczywiste." - pisze w tekście „Psychoterapia prostymi przykładami” Łukasz Wojciechowski (numer „Czucie przestrzeni” 3 [90] 2025.W drugim tekście z kolei przygląda się mrocznej stronie architektury bezpieczeństwa - zasiekom, płotom, "ścianom, które nas dzielą" - opisanych przez Theo Deutingera w książce "Handbook of tyranny". Numer „Czucie przestrzeni” 3 [90] 2025 Psychologia środowiskowa przeżywała swój renesans w latach 60. XX wieku, kiedy powstały klasyczne już pozycje Język wzorców pod redakcją Christophera Alexandra czy Odczuwanie architektury Eilera Steena Rasmussena. Powracamy do pytań o doświadczenia zmysłowe, ucieleśnienie naszej wiedzy i wspomnień w trzeciej dekadzie naszego stulecia, okresie dominacji VR i strumienia medialnego, podłączenia do cyfrowych platform streamingowych i wszechobecnych, nieprzeniknionych algorytmów, tworzonych w dolinach krzemowych całego świata. Poszerzamy refleksję nad percepcją o aspekty neuroróżnorodności i ich wdrożenia do projektowania. Autorki i autorzy omawiają percepcję przestrzeni miejskiej i odpowiedzi na realizację przez nią ludzkich potrzeb, w tym osób z niepełnosprawnościami. Odnoszą się również do kreowania wzorców przestrzennych w płynnej ponowoczesności i projektowania ludzkich doświadczeń. Pomimo rozwoju technologii ciało jest ostatecznie instrumentem naszej konceptualizacji i organizacji wiedzy. Spotkanie zostało dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury  Magazyn "Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni" jest wydawany przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie www.autoportret.pl

PODOBNE BLOKI, RÓŻNE HISTORIE. OPOWIEŚĆ O OSIEDLACH Marta Karpińska rozmawia z Michałem Wiśniewskim

Pierwszy numer „Autoportretu” z 2025 roku był poświęcony tematowi osiedli. Codzienną egzystencję mieszkańców wielkich zespołów mieszkaniowych determinuje mnóstwo zmiennych – galaktykę bloków wypełnia różnorodność ludzkich doświadczeń na tle zmieniających się epok historycznych i odmiennych kontekstów geograficznych, ekonomicznych, społecznych. Dlatego – jak napisała w osiedlowym numerze „Autoportretu” Beata Chomątowska –  „najciekawsze jest przyglądanie się każdemu osiedlowemu mikrokosmosowi z osobna”. Marta Karpińska i Michał Wiśniewski w ciągu ostatnich dwóch lat mieli okazję obserwować z bliska mikrokosmosy modernistycznych osiedli w miastach tak różnych jak Barcelona, Bukareszt i Kraków, a swoje refleksje wynikające z tego doświadczenia opisali w „Autoportrecie”. Osiedle El Besòs i el Maresme w Barcelonie powstawało w czasach reżimu generała Franco, osiedle Crângași w Bukareszcie zrealizowano w okresie autorytarnych rządów Nicolae Ceaușescu, osiedle w Mistrzejowicach wydarzyło się gdzieś między Gomułką a Gierkiem. Jak warunki polityczne naznaczyły osiedla w momencie ich powstawania?  Jak zmieniły się ich przestrzenie w starciu ze współczesnymi zagrożeniami: narastającą katastrofą klimatyczną, kryzysem demograficznym, prywatyzacją dóbr wspólnych, presją inwestycyjną nastawioną wyłącznie na doraźny zysk? Co jest trwałym osiągnięciem i wartościowym zasobem, a co zagrożeniem dla przyszłości społeczności zamieszkujących każde z omawianych osiedli? Autoportret nr 1 [89] 2025 „Osiedla” jest w całości i bezpłatnie dostępny na stronie internetowej kwartalnika: https://www.autoportret.pl/numery/osiedla-pl/ [https://www.autoportret.pl/numery/osiedla-pl/] Marta Karpińska: Zastępczyni redaktorki naczelnej kwartalnika „Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni”.  Michał Wiśniewski: Historyk architektury, pracownik Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie i Międzynarodowego Centrum Kultury. Autor wielu publikacji naukowych i popularyzatorskich poświęconych architekturze Krakowa i Polski XIX i XX wieku, m.in. monografii krakowskich architektów.  Marta Karpińska i Michał Wiśniewski od kilkunastu lat działają w Fundacji Instytut Architektury. Wiele przeszłych i trwających obecnie projektów Fundacji dotyczy problematyki osiedli. Więcej informacji: https://osiedla.szlakmodernizmu.pl/

Złożone więzi: Kopiec Powstania Warszawskiego – wykład Justyny Dziedziejko i Magdaleny Wnęk (topoScape)

Zapis spotkania promocyjnego numeru Autoportretu “Ziemia/z ziemi”, które odbyło się 3 kwietnia 2025 roku na Wydziale Architektury Krajobrazu Politechniki Krakowskiej Justyna Dziedziejko i Magdalena Wnęk z pracowni topoScape opowiadają o projekcie Kopca Powstania Warszawskiego, który współtworzyły z pracownią Archigrest na zamówienie Zarządu Zieleni Miasta Stołecznego Warszawy. Architektki krajobrazu w wykładzie przybliżają swoją metodę projektową, opartą o analizę miejsca i wartości kulturowych, język wzorców, zastanej i kreowanej bioróżnorodności. Naświetlają również reakcję społeczności, i splatanie, przenikanie i wzajemne oddziaływania przyrody i pamięci w opowieści wykreowanej na Kopcu. TOPOSCAPE – Justyna Dziedziejko i Magdalena Wnęk Pracownia architektury krajobrazu. Zajmuje się szeroko pojętym projektowaniem krajobrazu w kontekście współczesnych miast. Uwzględnia kontekst miejsca, uwarunkowania przyrodnicze i ekonomiczno-eksploatacyjne, relacje społeczne między użytkownikami, potrzeby zrównoważonego rozwoju oraz gospodarowanie wodami opadowymi. Za park na Kopcu Powstania Warszawskiego, zrealizowany z biurem Archigrest, otrzymała nagrody m.in.: Towarzystwa Urbanistów Polskich, Landezine International Landscape Award (LILA), architektoniczną tygodnika „Polityka”, Prezydenta m.st. Warszawy, European Prize for Urban Public Space 2024.  Park został również nominowany do europejskiej Nagrody architektonicznej Mies van der Rohe 2026. „Autoportret” ZIEMIA/Z ZIEMI 4 [86] 2024 Geologia daje nam wgląd w czas głęboki, niewyobrażalnie odległy, a jednocześnie przekształcony w byt konkretny, materialny i bezpośrednio kształtujący nasze otoczenie. Ostatnio dokonuje się w nauce zwrot materialny, badacze i badaczki śledzą tropy i na nowo opowiadają nasze relacje z materią i miejscem, przepisują historię – nie tylko – architektury. Ukazują związki budowania z wydobyciem i energią. Współczesne budowanie jest aktem przemocy wobec ziemi, jej warstw geologicznych: najpierw powstaje wykop, człowiek wyrzuca żyzną glebę, miejsce zmienia się nieodwracalnie. Następnie utwardza się powierzchnię, neguje jej przepuszczalność. Odpompowujemy wody podziemne, wymuszamy zmianę ich biegu. Odcięciem się od gruntu rozpoczynamy nasze odizolowanie od środowiska. Wielu z nas funkcjonuje na co dzień w kontrolowanych termicznie biurach i mieszkaniach. Ich temperaturę regulują urządzenia podłączone do prądu. Systemy HVAC działają na paliwa kopalne, przetworzone szczątki organiczne dawnych zwierząt zakumulowane w ziemi. Współczesna architektura zerwała tradycyjne związki z ziemią. Nie sposób już dociec, gdzie powstają poszczególne materiały (a raczej produkty) budowlane. Dobra wiadomość brzmi: z ziemi, tej obok nas, również możemy budować. Czy nasze związki z ziemią da się zmienić, ustanowić ponownie? Więcej: https://www.autoportret.pl/numery/ziemia-z-ziemi-pl/ Spotkanie dofinansowane ze środków MKIDN, Fundusz Promocji Kultury

IWONA BUCZKOWSKA – ARCHITEKTKA SIECI SPOŁECZNYCH Dorota Jędruch rozmawia z Hanną Skąpską

Dlaczego architektura, w której projektant stawia człowieka w centrum swojej refleksji, jest postrzegana jako utopijna? I czy te utopie, promujące ideę wspólnoty, nieuchronnie padną ofiarą zmieniających się mód i sprzecznych interesów? Realizacje Iwony Buczkowskiej próbują się oprzeć temu trendowi. IWONA BUCZKOWSKA  założyła swoje Atelier w 1978 roku. Jest architektką i urbanistką, która ukończyła École Spéciale d’Architecture w Paryżu. Projektuje głównie osiedla mieszkaniowe, inspirowanych koncepcją ogrodu-tarasu zgodnie z pomysłami zapoczątkowanym przez Jeana Renaudie. W 1989 roku została uhonorowana złotym medalem i nagrodą specjalną na V Światowym Biennale Architektury w Sofii za projekt osiedla w Le Blanc-Mesnil. Pięć lat później, w 1994 roku, otrzymała Srebrny Medal francuskiej Akademii Architektury za całość swojej twórczości. W 2024 roku została laureatką Nagrody im. Jane Drew, którą przyznaje się architektkom za szczególne zasługi w promowaniu innowacji, różnorodności i inkluzji w architekturze. HANNA SKĄPSKA  Architektka i scenografka. Laureatka studenckiej Nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2014/2015). Mieszka i pracuje w Paryżu, na Université Paris Est Sup przygotowuje doktorat na temat ochrony i renowacji współczesnego dziedzictwa architektonicznego. Prowadzi zajęcia na uczelni ENSA Paris-Belleville. Autorka książki Iwona Buczkowska. L’architecte face à la pérennité de son oeuvre (2020). DOROTA JĘDRUCH  Pracuje w Zakładzie Historii Sztuki Nowoczesnej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obroniła doktorat na temat trzech modeli społecznej architektury francuskiej w XX wieku reprezentowanych przez Le Corbusiera, Émile’a Aillauda i Ricarda Bofilla. Kuratorka wystaw architektonicznych, programów edukacyjnych i działań popularyzujących historię sztuki. Członkini zarządu Fundacji Instytut Architektury. „Autoportret” SIECI WPARCIA 2 [85] 2024 Po roku od numeru „Samoorganizacja” powracamy do tematu wojny w Ukrainie. Zaprosili nas do jego podjęcia Zuzanna Mielczarek i Kacper Kępińskiego z Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki. Włączyli „Autoportret” w międzynarodowy projekt „Sieci wsparcia”. Rzeczywistość kryzysu wymaga tworzenia nowych powiązań i nieustannego przywracania ciągłości: infrastruktury i relacji, wodociągów, kolei, internetu, a wraz z nim – życiodajnej informacji. „W czasie wojny rozszerzają się funkcje miejsc zgromadzeń, punktów przesiadkowych, przejść granicznych, centrów logistycznych, magazynów, a nawet pustostanów. Przestrzenie które na co dzień służą nam do konkretnych celów, w sytuacji kryzysowej, wraz z ogromnym przepływem ludzi i towarów, wykorzystujemy w dużo większej, trudnej do przewidzenia skali” – zauważają kuratorzy z NIAiU. Autorki i autorzy zaproszeni do tego wydania „Autoportretu” opowiadają historie czasu wojny, które dają nadzieję i krzepią (bez lukrowania rzeczywistości). Mieszają się w nich entuzjazm i wyczerpanie, znój codzienności i inwencja, a kluczową rolę odgrywają ludzkie relacje, zaangażowanie i współdziałanie. Nagranie dofinansowane ze środków MKIDN, Fundusz Promocji Kultury