De Wijers

Houthalen-Helchteren: protest tegen verhoogde vijverdijken bij Hengelhoef

In de 18e eeuw uitten de inwoners van Zonhoven hun bezorgdheid over verhoogde vijverdijken op het domein Hengelhoef, eigendom van de norbertijnenabdij van Floreffe. Hoewel de exacte locatie van de betreffende vijver onduidelijk is, suggereert een potloodnotitie dat het mogelijk om de Halvijver gaat. Deze vijvers, gelegen ten noordoosten van Hengelhoef, werden gevoed door de Roosterbeek (destijds bekend als de Molenbeek op de Ferrariskaart), die door het dorpscentrum van Zonhoven stroomde. De verhoogde dijken zouden het risico op overstromingen van de Roosterbeek in Zonhoven vergroten. Om toekomstige schade te voorkomen, wilden de bewoners van Zonhoven een "cautio damni infecti" eisen van de abt van Floreffe. Dit is een garantie die nakende of toekomstige schade dekt, een principe dat al bestond in de Romeinse rechtspraak. ABDIJ VAN FLOREFFE: INVLOEDRIJKE NORBERTIJNENABDIJ De abdij van Floreffe werd in 1121 gesticht door Norbertus van Gennep op verzoek van graaf Robrecht II van Namen. Gelegen op een strategische positie, kende de abdij diverse belegeringen en conflicten, wat leidde tot plunderingen van haar boerderijen en meerdere vernielingen van de abdijgebouwen. In de 18e eeuw werd de abdij heropgebouwd in classicistische stijl. Tijdens de Franse periode werd de abdij verbeurdverklaard en verkocht. Na de Belgische Opstand werd de abdij opnieuw geopend en kreeg het een onderwijsfunctie. In 1964 en 1990 werden nieuwe vleugels aan het complex toegevoegd voor onderwijsdoeleinden. DOMEIN HENGELHOEF: AGRARISCH ERFGOED In 1141 ontvingen de norbertijnen van Floreffe bezittingen in Houthalen, aangeboden door de graaf en gravin. Dit vormde de oorsprong van het domein Hengelhoef. De naam Hengelhoef is een samenstelling van "heng" (hellend terrein) en "lo" (bos). Reeds in 1179 is er sprake van een boerderij op Hengelhoef. Op het domein werd op grote schaal aan bijen- en schapenteelt gedaan, en vermoedelijk ook aan viskweek. ------------------------- De Wijers is een podcast van De Wijers [https://www.dewijers.be/]. Productie: De Praeters [https://www.depraeters.be/]

Heusden-Zolder: waterstrijd langs de Laambeek

In opdracht van de prins-bisschop voerden graaf de Renesse en baron de Segrad een inspectie uit langs de Laambeek, van de Genaderse watermolen tot Terlaemen. Hun verslag onthulde talrijke recent afgebroken of nog bestaande dijken en riolen die het beekwater naar aangrenzende gronden leidden. De beek bleek op meerdere plaatsen te smal en te ondiep, wat de doorstroming belemmerde. Overhangende bomen en struiken verslechterden de situatie. Bij het domein Vogelsanck troffen ze een sluis aan die het water naar de weiden van Vogelsanck leidde, terwijl een dijk de doorstroming naar Terlaemen verhinderde. Verderop werd het water omgeleid naar de Hamelsvijver en de grote vijvers aan de voet van de Bolderberg, richting de abdij van Herkenrode en Hasselt. Hierdoor ontvingen de vijvers en molens van Terlaemen slechts een beperkte watertoevoer. KASTEEL VOGELSANCK: DUIZEND JAAR GESCHIEDENIS Het waterkasteel Vogelsanck in Zolder is een van de meest opmerkelijke kastelen van België. De oudste delen, waaronder de donjonbasis uit ijzeroer en bruine ijzerzandsteen, dateren uit het jaar 1000. In 1637 werd het kasteel uitgebreid in Maaslandse renaissancestijl onder Ferdinand van Inhausen en Kniphausen. Achter de toren bevindt zich een gotische kapel uit 1445. In 1875 kreeg het kasteel een neotudorstijl toevoeging, geïnspireerd door Lady Camille Preston. Het kasteel is gebouwd rond een rechthoekig binnenhof met diverse bouwstijlen en wordt omringd door een Engels park van 5 hectare, deels ingericht als arboretum. Van 1187 tot 1795 was het de bestuurszetel van de zelfstandige heerlijkheid Vogelsanck. Sinds 1741 is het kasteel in bezit van de familie de Villenfagne de Vogelsanck. KASTEEL TERLAEMEN: JACHTSLOT AAN DE LAAMBEEK Het landgoed Terlaemen wordt reeds vermeld in 1293 als eigendom van Clara van der Lamen. In 1750 werd het huidige kasteel gebouwd als jachtslot voor graaf Jean de Borchgrave. In 1811 werd het verkocht aan jonkheer Laurent Palmers, wiens nakomelingen het uitbreidden met twee zijvleugels. Het witgeverfde kasteel, gebouwd in symmetrische classicistische stijl, ligt te midden van een 142 hectare groot domein met 20 kweekvijvers en uitgestrekte bossen en heide. De Laambeek kronkelt door het domein en voedt de vijvers. ------------------------- De Wijers is een podcast van De Wijers [https://www.dewijers.be/]. Productie: De Praeters [https://www.depraeters.be/]

Hasselt: waterbeheer en molenrechten in 1648

In 1648 huurde Godefridus Smakers de smout- en windmolen van Hasselt en Kuringen. Smoutmolens persten olie uit zaden zoals koolzaad en rapen. Als huurder moest Smakers zich houden aan strikte regels, vooral met betrekking tot het gebruik van water uit het nabijgelegen reservoir. Eigenaren van de omliggende gronden waren verantwoordelijk voor het onderhoud van de afloop van het reservoir. Wilden zij opnieuw brandewijn produceren, dan mochten zij water uit het reservoir halen. Als het reservoir echter droog stond, dienden zij gebruik te maken van een goot die onder de ossenstal naast de smoutmolen doorliep en water uit de Demer aanvoerde. Bij klachten konden de eigenaars hun toestemming voor watergebruik intrekken. Er werd verteld dat er vroeger, toen de windmolen nog een volmolen was, een goot onder de straat door liep. Als deze goot opnieuw ontdekt en gebruikt zou worden om water uit het reservoir te halen, was dat toegestaan, mits het reservoir niet beschadigd werd. Ook hier behielden de eigenaars het recht om deze toestemming in te trekken. De Broekermolen bevond zich destijds net buiten Hasselt, ten noorden van de stad aan de Demer. Tegenwoordig herinnert het Broekermolenplein aan deze historische locatie. De abdij van Herkenrode, gelegen in Kuringen, werd rond 1182 gesticht door graaf Gerard van Loon. In 1217 werd de abdij opgenomen in de orde van Cîteaux, waarmee het de eerste en grootste vrouwenabdij van deze orde in de Nederlanden werd. De abdij verwierf aanzienlijke rijkdommen en bezat uitgestrekte landerijen, vijvers en molens. Niet alleen boerderijen en landerijen werden verpacht, ook de eigen bedrijfsgebouwen zoals molens, een brouwerij en een schoenmakerij werden op deze manier uitgebaat. In 1218 kreeg de abdij het visrecht op het deel van de Demer rond de Tuiltermolen te Kuringen. Dit visrecht breidde zich uit en tegen de 18de eeuw ging het over een traject van de molen van Kuringen tot aan de Veldekermolen te Kermt. Ook het vijvernetwerk rond de abdij groeide. Op 19 februari 1797, tijdens de Franse Tijd, werd de abdij in Maastricht openbaar verkocht. Hierdoor verloor het enorme patrimonium van refugehuizen, boerderijen, molens en ontelbare percelen bossen, vijvers, hooi- en akkerland zijn eeuwenoude bestemming en samenhang. Mettertijd raakten de gebouwen en gronden echter in handen van verschillende eigenaars. Sinds 2022 is Toerisme Vlaanderen de eigenaar van het gehele domein. Erfgoedstichting Herita staat in voor het beheer en de openstelling van Herkenrode. ------------------------- De Wijers is een podcast van De Wijers [https://www.dewijers.be/]. Productie: De Praeters [https://www.depraeters.be/]

Lummen: baron Charles Lambert vs inwoners van Thiewinkel

In 1744 stonden de inwoners van Thiewinkel tegenover baron Charles Lambert van der Heijden voor de Raad van Brabant. De reden? Ze vreesden hun traditionele rechten op het gebruik van de vijvers in Thiewinkel te verliezen. Het dossier bevat talrijke getuigenissen van bewoners uit Lummen in een rechtszaak tegen de baron van Blisia, heer van het nabijgelegen kasteel van Loye. Getuigen zoals Hendrick Claes, Andries Timmermans en Albertus Heben spraken over het gebruik van de heide en vijvers. Ze lieten hun vee grazen in de vijvers en verzamelden 'russchen' en 'lappen'—materialen vermoedelijk gebruikt als strooisel voor dierenhokken of stallen—op de droge delen van de vijvers en heide. Daarnaast gaven ze verklaringen over het grachten- en uitlaatsysteem van de vijvers. Op een bijbehorende kaart van de heide en de drie vijvers zijn deze systemen met letters aangeduid. ------------------------- De Wijers is een podcast van De Wijers [https://www.dewijers.be/]. Productie: De Praeters [https://www.depraeters.be/]

Zonhoven en de Platwijers: een conflict in het graafschap Loon

Tot aan de Franse Revolutie in 1794 maakte Zonhoven deel uit van het graafschap Loon. In deze periode speelde zich een opmerkelijk voorval af. Op 24 juli 1776 werd Peter Jans, die als toezichter van zijn heer Scholtus van der Maesen naar de Platwijers was gestuurd om de vijvers te beheren, aangevallen door Jan Tielens. De aanval was zowel verbaal als fysiek; Jans kreeg een harde slag met een schop op het hoofd en viel zwaar bloedend neer. De zaak kwam voor het hof van Vliermaal, het oppergerecht van het graafschap Loon, maar dit hof gaf Jans geen gelijk. Hij ging in beroep bij de Leenzaal van Kuringen, waar men het verhaal van Tielens minder geloofwaardig achtte. Uiteindelijk werd Jans vrijgesproken. In de lokale overlevering leeft Jan Tielens mogelijk voort als 'Janneke van de Platwijers', een legendarisch figuur in Zonhoven. Deze informatie is afkomstig van mondelinge overlevering, zoals verteld door Guido Pirotte. ------------------------- De Wijers is een podcast van De Wijers [https://www.dewijers.be/]. Productie: De Praeters [https://www.depraeters.be/]